Bu gün ölkəmizdə Konstitusiya Günüdür.
1995-ci ildə qəbul olunmuş müstəqil Azərbaycanın ana qanunu demokratik dövlət quruculuğunun əsas prinsiplərini özündə ehtiva edir. İnsan hüquq və azadlıqları, hakimiyyət bölgüsü, məhkəmə müstəqilliyi, qanunun aliliyi və dövlət orqanlarının məsuliyyəti Konstitusiyanın fundamental müddəalarıdır.

Lakin ölkənin ictimai-siyasi və hüquqi reallıqlarına nəzər saldıqda Konstitusiyada təsbit edilən prinsiplərlə onların praktikada həyata keçirilməsi arasında ciddi fərqlər görünür.

Əsas problem Konstitusiyanın demokratik müddəalarının olmaması deyil, həmin müddəaların işlək mexanizmlərinin zəifliyidir.

Elə hər bir vətəndaşın Konstitusiya ilə təsbit olunan insan əsas hüquq və azadlıqları sahəsindəki vəziyyəti götürək.

Konstitusiyanın 12-ci maddəsinə görə, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir. 26-cı maddə hər kəsin hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə təminat verir. 71-ci maddə isə dövlət orqanlarının üzərinə həmin hüquqları qorumaq vəzifəsi qoyur.

Ancaq ölkədəki problemlər bu təminatların praktik vəziyyətini sual altına alır.

Tənqidi mövqedə olan jurnalistlərin və ictimai fəalların cinayət təqibinə məruz qalması,  məhdudiyyətlər, hüquq pozuntuları ilə bağlı effektiv müdafiə mexanizmlərinin yetərincə işləməməsi Konstitusiyanın 12-ci və 71-ci maddələrinin real tətbiqi ilə bağlı ciddi suallar yaradır.

Dövlətin vəzifəsi yalnız hüquqları Konstitusiyada tanımaq deyil, onların pozulmasının qarşısını almaqdır.

Azərbaycan Konstitusiyasına görə, hakimiyyətin ikinci qolu Milli Məclisdir. 

Konstitusiyanın 7-ci maddəsi hakimiyyət bölgüsü prinsipini təsbit edir. 95-ci maddə isə Milli Məclisin səlahiyyətlərini, o cümlədən dövlət büdcəsinə və hökumətin fəaliyyətinə nəzarət imkanlarını müəyyənləşdirir.

Lakin Azərbaycanda parlament nəzarətinin real effektivliyi ciddi müzakirə mövzusudur.

Milli Məclisin əsas vəzifələrindən biri hökumətin fəaliyyətini yoxlamaq, nazirlərin qərarlarına hüquqi və siyasi qiymət vermək, dövlət vəsaitlərinin xərclənməsinə nəzarət etməkdir. Təəssüf ki, bu funksiyaların praktik icrası gözlənilən səviyyədə görünmür.

Parlamentdə nazirlərin hesabat verməsi, deputatların suallar ünvanlaması özlüyündə effektiv nəzarət demək deyil. Əsas məsələ həmin sualların arxasınca hansı nəticələrin gəlməsidir.

Hansısa nazirliyin fəaliyyətində ciddi nöqsanlar, dövlət vəsaitlərinin istifadəsində şübhəli məqamlar və ya vətəndaş hüquqlarının pozulması halları ortaya çıxırsa, parlament bunları yalnız müzakirə etməklə kifayətlənməməlidir. Araşdırma aparılmalı, hökumətdən izahat tələb edilməli, zərurət yarandıqda siyasi məsuliyyət məsələsi qaldırılmalıdır.

Bu gün isə Milli Məclisin hökumət üzərində müstəqil və təsirli nəzarət mexanizmi ilə bağlı ciddi suallar mövcuddur. Parlamentin siyasi rəqabət və müstəqil deputat mövqeyi baxımından məhdud imkanları onun nəzarət funksiyasının effektivliyinə də təsir göstərir.

Əksər deputatlar isə hansısa nazirin xoşuna gəlmək, yaxud da hansısa bir şəxsi işini aşırmaq üçün ona tərif deyir.
Təsadüf halda tənqid deyəni isə dərhal sədarət ağzından vurur.

Belə bir vəziyyətdə haqlı sual yaranır: Parlament hökumətin fəaliyyətinə real təsir göstərə bilmirsə, Konstitusiyada nəzərdə tutulan nəzarət səlahiyyətləri hansı praktiki nəticəni verir?
Parlament xalq arasında daha çox cərimə artıran qurum kimi xarakterizə edilir.
Həmçinin parlament üzvlərinin də hökumət qurumlarına çıxışlarında maneələr haqqında da çox danışılır.
Bir neçə il əvvəl hansısa nazirlər deputat müraciətlərinə laqeyid idisə, indi deputatlar bu laqeyidliklə təhsil idarələrinin rəhbərliyi səviyyəsində üzləşir. 

Baxmayaraq ki, parlamentin missiyası hökumətin qərarlarını təsdiqləmək deyil, hökuməti cəmiyyət qarşısında hesabatlı etməkdir.

Məhkəmələr mövzusu isə cəmiyyət üçün ağrılı məsələdir desək, yanılmarıq.

Xatırladım ki, Konstitusiyanın 125-ci maddəsi məhkəmə hakimiyyətinin müstəqil hakimiyyət qolu olduğunu təsbit edir.
127-ci maddəyə görə isə hakimlər müstəqildir və yalnız Konstitusiyaya və qanunlara tabedirlər.

Bu, hüquqi dövlətin əsas şərtidir. Lakin məhkəmənin müstəqilliyi yalnız hakimlərin müstəqil elan edilməsi ilə təmin olunmur. Bunun üçün siyasi və inzibati müdaxilədən qorunma, hakimlərin peşəkar və müstəqil qərar verməsi, tərəflərin məhkəmə qarşısında bərabərliyi təmin edilməlidir.

Azərbaycanın məhkəmə sistemi ilə bağlı ən ciddi tənqidlərdən biri siyasi baxımdan həssas işlərdə ədalətli məhkəmə araşdırması və hakimlərin müstəqilliyi məsələsidir.

Jurnalistlərin, siyasi fəalların və ictimai şəxslərin məhkəmə proseslərində müdafiə hüququ, sübutların qiymətləndirilməsi, həbs qətimkan tədbirlərinin tətbiqi və məhkəmə qərarlarının əsaslandırılması ilə bağlı narahatlıqlar beynəlxalq təşkilatların hesabatlarında da əksini tapır.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməeinin bu sahədə presedentlərinin olmasına baxmayaraq, mövcud gerçəklik dəyişmir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin  Azərbaycanla bağlı qərarlarında əsasən ədalətli məhkəmə araşdırması, qanunsuz həbs və digər hüquq pozuntularının müəyyən edilməsi də bu sahədə problemlərin mövcudluğunu göstərir.

Əgər vətəndaş öz ölkəsinin məhkəməsində ədalət tapa bilmədiyi üçün beynəlxalq məhkəməyə üz tutmağa məcbur qalırsa, bu, milli məhkəmə sisteminin effektivliyi barədə ciddi suallar doğurur.

Bir sözlə Konstitusiyanı  ali edən heç kimin qanundan üstün olmamasıdır.

Konstitusiyanın 147-ci maddəsi onun ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik olduğunu və birbaşa hüquqi qüvvə daşıdığını müəyyən edir.

Bu o deməkdir ki, Nazirlər Kabinetinin qərarları və digər dövlət orqanlarının normativ aktları Konstitusiyaya zidd  və yaxud da ondan üstün hüquqi qüvvəyə malik ola bilməz.

Bu gün müzakirə edilməli əsas məsələlərdən biri də məhz budur: Konstitusiyada müstəqil hakimiyyət qolları nəzərdə tutulduğu halda, praktikada icra hakimiyyətinin üstün mövqeyi necə aradan qaldırılmalıdır?

Parlament hökuməti real nəzarətdə saxlamalı, məhkəmələr vətəndaşın hüquqlarını dövlət qarşısında da qoruya bilməli, dövlət məmurları isə qəbul etdikləri qərarlara görə məsuliyyət daşımalıdırlar.

Konstitusiya Gününüz mübarək!

 

Pərviz Həşimli

Gununsesi.info

The post Konstitusiya Günü: Əsas qanun var, bəs onun aliliyi? first appeared on Günün Səsi.