Dəyişən hakimiyyətlər, dəyişən rektorlar və itirilmiş tələbəlik illəri...

“İmtahanlar naziri” adlandırdığımız Məleykə Abbaszadənin Bakı Dövlət Universitetinin rektoru təyin edilməsi “köhnə söhbətlərə” yenidən qayıtmaq üçün bir fürsət oldu. Bizim nəslin bəxtinə adi tələbəlik düşmədi. Namərd düşmən bizə universitet (BDU) auditoriyalarında tələbə kimi rahat oturmağa, gəncliyin ən gözəl illərini yaşamağa da imkan vermədi. 1988–1993-cü illərdə tələbə olan nəslin taleyi tamam başqa cür yazıldı. Biz Bakıya oxumağa gəlmişdik, amma ilk kursdan özümüzü meydanlarda, küçələrdə, tarixin qaynar hadisələrinin içində tapdıq.

Hələ tələbəlik həyatının dadını çıxarmağa, universitetin divarları arasında dostluqlar qurmağa, gələcək planlarımızı müəyyənləşdirməyə macal tapmamışdıq. Əvvəl Topxana meşəsinin qırılması ilə başlanan 1988-ci ilin noyabr hadisələri, meydanlara axışan insanlar... Sonra Qarabağda başlayan müharibə, torpaqlarımızın işğalı, şəhid xəbərləri, qaçqın və məcburi köçkün faciələri...

Bunun ardınca 20 Yanvar, Azərbaycanda kommunistlərlə cəbhəçilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi, siyasi qarşıdurmalar, ölkənin taleyinin həll olunduğu gərgin aylar-günlər gəldi. Beləcə, bizim tələbəlik illərimiz dərs cədvəlləri, imtahanlar, universitet tədbirləri ilə deyil, meydanlar, mitinqlər və ölkədə baş verən ağır hadisələrlə yadda qaldı.

Bəlkə də heç vaxt düşünmədik ki, əslində, biz təkcə tələbəlik illərimizi deyil, gəncliyimizin ən qiymətli vaxtlarını da itiririk. İllər keçəndən sonra başa düşdük ki, bizim nəslin xatirələrində universitet illərinin xüsusi yeri olsa da, həmin xatirələrin böyük hissəsini ölkənin taleyüklü hadisələri zəbt edib. 1988–1993-cü illərin tələbələri siyasi çalxantıları, müstəqilliyin ilk və ən ağır sınaqlarını da bərabər yaşamalı oldular.

1988-ci ildə hələ müstəqil olmayan Azərbaycanda bir universitet vardı, o da Kirov adına idi. Düzdür, o beşillik aralıqda yaşadıqlarımızın içərisində daha bir tarixi hadisə də baş verdi. Kirov adı cəhənnəmə getdi və bizə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıcılarından biri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına universitet diplomu qismət oldu. İndi o ad yoxdur, BDU isə var, adsız, sadəcə BDU. Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və taleyüklü dövrlərində bu universitetin rolu nə dərəcədə öyrənilib, bilmirəm, amma şübhə yoxdur ki, bu öyrəniləcək, üstündən sükutla keçilə biləcək tarix deyil.

Təsadüfi deyil ki, həmin təlatümlü illərdə bəlkə də ən çox universitetdə rəhbərlik dəyişmişdi. Bizə qədər BDU-ya düz 17 il Faiq Bağırzadə rəhbərlik etmişdi. Özü neft geologiyası sahəsində dövrünün tanınmış alimi olmuşdu. Rəhmətlik Bağırzadənin rektorluğu dövründə universitetin maddi-texniki bazasının gücləndirildiyi, yeni kafedraların və Tətbiqi riyaziyyat fakültəsinin açıldığı, elmi-tədqiqat imkanlarının genişləndirildiyi faktdır. Amma onun lənətə gəlmiş Sergey Mironoviçin adını daşıyan universitetə 17 il rəhbərlik etməsinin sirrini də hamı bilirdi. Onun qardaşı 1982–1988-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Kamran Bağırov idi, ona görə də hər ikisinin vəzifədən getməsi də eyni dövrə təsadüf etdi.

Biz 1988-ci ildə ADU-ya gələndə rektor Yəhya Məmmədov idi. Onun haqda yeri gələndə bir neçə dəfə yazmışam. 1987–1989-cu illərdə rektor olan Yəhya müəllim ən çətin dövrlərdə laxlamış olsa da, sovet hökumətinin təhsil və KQB-nin fəal tələbələrlə bağlı sərt qərarlar verməsinin qarşısında duruş gətirmişdi. Ona 17 noyabrda tələbələrlə birgə Azadlıq (o vaxt Lenin) meydanına gedən yolunu kəsmiş hökumət adamları “Universitetini də götür, burdan get” demişdilər. O isə “Mən Patris Lumumba küçəsində (universitetin yerləşdiyi küçə) onların rektoruyam, burada isə onlardan biriyəm” sözləri ilə həmişə xatırlanır. Cəmi iki il sonra onu işdən çıxardılar.

Vəzirov dövründə universitetə qarabağlılar, gərək ki, Elmlər Akademiyasından rəhbər gətirilmişdi. Həm rektor (Cəmil Quliyev), həm də prorektor (Cəlal Allahverdiyev). Onların rəhbərliyi dövrü ölkədəki kimi, universitetdə də bulanıq bir il hesab edilə bilər.

1990-cı ildə universitetə akademik Mirabbas Qasımov rəhbər gətirildi. Akademik Mirabbas Qasımov universitetin müəllimi, Azərbaycanın tanınmış riyaziyyatçılarından idi. Onun rektorluğu Azərbaycanın müstəqilliyə gedən yolu, 20 Yanvar faciəsinin nəticələri, SSRİ-nin dağılması və Qarabağ müharibəsinin ağırlaşması ilə müşayiət olunan dövrə təsadüf etdi.

Mirabbas müəllimi 1992-ci ildə Azərbaycanda Elçibəy hakimiyyəti qurulandan bir neçə ay sonra onu BDU-nun rektoru vəzifəsindən azad etdilər. Onun yerinə hüquq fakültəsinin dosenti Firudin Səməndərov təyinat aldı. Firudin Səməndərov hüquq fakültəsinin müəllimi idi, təmiz reputasiyası ilə tanınırdı, amma yəqin ki, bu vəzifəyə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin, səhv etmirəmsə, İdarə Heyətində təmsil edildiyinə görə gətirilmişdi. O dövrdə BDU-nu bitirənlərin diplomunda da onun imzası olmalı. Biz BDU ilə xudahafizləşəndə, 1993-cü ilin dekabrında rektor Murtuz Ələsgərov idi...

Məleykə Abbaszadə 1919-cu ildə yaradılan BDU-nun 26-cı və ən maraqlısı, ilk qadın rəhbəri kimi tarixə düşdü. BDU-da fakültələrin sayı da çox artıb, tələbələri də, müəllimləri də. Amma yalanı da yoxdur, universitet, əlbəttə ki, çoxdan “o universitet” deyil.

Məleykə xanıma yeni görəvində uğurlar...

Nazim SABİROĞLU,
Musavat.com