“Konstitusiyamızda dünya konstitusiya təcrübəsindən istifadə olunmuşdur. Ancaq eyni zamanda bizim Konstitusiyamız Azərbaycan Respublikasının tarixi ənənələrini, bu gününü və gələcəyini özündə əks etdirir. Bu, heç bir başqa dövlətin Konstitusiyasına bənzəməyən Konstitusiyadır. Bu bizim özümüzün, müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasıdır”.
Heydər Əliyev
Azərbaycan xalqının Ümumilli Lideri
“Bu gün Azərbaycan Respublikası xalqımızın milli maraqlarını rəhbər tutaraq, yeni reallıqlar şəraitində müstəqil siyasətini daha cəsarətlə, prinsipiallıqla davam etdirir, Konstitusiyanın tələblərinə və öz suveren hüquqlarına əsaslanaraq, qarşıda duran strateji hədəflərə doğru inamla irəliləyir”.
İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən imzalanan 1996-cı il 1 noyabr tarixli Fərmana əsasən hər il noyabr ayının 12-si müstəqil Azərbaycanda Konstitusiya Günü kimi qeyd edilir. Ümumilli Liderin təşəbbüsü və bilavasitə rəhbərliyi altında hazırlanaraq referendum yolu ilə qəbul edilmiş müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk milli Konstitusiyası xalqın dövlətçilik iradəsini və suverenliyini əks etdirən fundamental hüquqi sənəddir. Konstitusiyanın qəbul edilməsi demokratik inkişaf, hüquqi dövlətçilik və insan hüquqları sahəsində mütərəqqi dünya təcrübəsinin başlıca nailiyyətlərini özündə ehtiva edən mühüm tarixi hadisədir.
Təsadüfi deyil ki, Əsas Qanunumuzun preambulasında bəyan edilən altı niyyətdən məhz birincisi Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumağı hər birimizin vəzifəsi kimi irəli sürmüşdür. Bununla yanaşı, preambulada demokratik quruluşa təminat vermək, vətəndaş cəmiyyətinin bərqərar edilməsinə nail olmaq, qanunların aliliyini təmin edən hüquqi, dünyəvi dövlət qurmaq, hamının layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək, ümumbəşəri dəyərlərə sadiq olaraq bütün dünya xalqları ilə dostluq, sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşamaq və bu məqsədlə qarşılıqlı fəaliyyət göstərmək kimi ülvi niyyətlər də bəyan edilmişdir.
Qeyd olunmalıdır ki, 1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra ölkədə demokratik dəyərlərə əsaslanan yeni konstitusion quruluşun formalaşdırılması və hüquqi islahatların aparılması zərurəti meydana gəlmişdi. Bununla belə, müstəqilliyin ilk illərində mövcud olan siyasi böhran və daxili qarşıdurmalar, eləcə də xarici təzyiqlər bu mühüm prosesin həyata keçirilməsinə ciddi maneələr törədirdi.
1993-cü ildə xalqın təkidli istəyi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan Ümumilli Lider Heydər Əliyev zəngin siyasi təcrübəsi və uzaqgörənliyi ilə ölkədə mövcud olan ağır ictimai-siyasi vəziyyəti aradan qaldırmağa, ölkəni vətəndaş müharibəsi təhlükəsindən qurtarmağa və xalqın birliyini təmin etməyə nail oldu. Onun həyata keçirdiyi siyasi strategiya milli həmrəyliyin gücləndirilməsinə, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsinə və ölkənin inkişafına şərait yaradan genişmiqyaslı islahatlar aparılmasına yönəlmişdi. Lakin həmin dövrdə qüvvədə olan qanunvericilik sistemi hüquqi dövlət quruculuğunun tələblərinə tam cavab vermir, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsini lazımi səviyyədə təmin etmirdi. Bu səbəbdən qanunvericilik sisteminin müasir tələblərə uyğun formada yenidən qurulması, hüquqi islahatların ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi və dövlətin konstitusion əsaslarını müəyyən edən Əsas Qanunun qəbul edilməsi zəruri bir hal almışdı. Şübhəsiz ki, belə olan halda qarşıda duran ən vacib məsələlərdən biri məhz yeni Konstitusiya layihəsinin hazırlanması və ümumxalq səsverməsinə çıxarılması idi.
Bununla əlaqədar olaraq Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 2 may 1995-ci il tarixli qərarı ilə Ümummilli Liderimiz Heydər Əliyevin sədrliyi ilə yeni Konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyanın tərkibi təsdiq edildi. Komissiyanın ilk iclası 1995-ci il iyunun 5-də keçirildi. İclasda çıxış edən Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycanın konstitusiya quruculuğu tarixini geniş təhlil etmiş, müstəqilliyin bərpasından sonrakı dövrdə baş verən ictimai-siyasi proseslərə ətraflı şəkildə toxunmuşdur. O, müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyasının hazırlanmasını dövlətçilik tariximizin mühüm hadisəsi kimi səciyyələndirərək söyləmişdir: “Konstitusiya yaratmaq üçün tarixi keçmişimizə nəzər salmalıyıq, eyni zamanda ümumbəşəri dəyərlərdən, dünyanın demokratik dövlətlərinin əldə etdiyi nailiyyətlərdən istifadə etməli, bəhrələnməliyik. Konstitusiya birinci növbədə dövlətlə, hakimiyyətlə, xalqın arasında olan münasibətləri özündə əks etdirməlidir. Hakimiyyət bölgüsü qanunvericilik, icra, məhkəmə hakimiyyətləri - bunlar hamısı xalqın iradəsinə söykənməli, seçkilər yolu ilə təmin olunmalıdır. Dövlət xalqın işi olmalıdır. Xalq dövlət üçün yox, dövlət xalq üçün olmalıdır və bu prinsiplər Konstitusiyamızın əsasını təşkil etməlidir”.
Nəhayət, müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyası 12 noyabr 1995-ci il tarixdə ümumxalq səsverməsi – referendum yolu ilə qəbul edilmiş və 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə minmişdir. Əsas Qanun preambula, 5 bölmə, 12 fəsil, 158 maddə və keçid müddəalarından ibarət olmaqla, hüquqi, demokratik, dünyəvi dövlət quruculuğu yolu ilə irəliləyən müstəqil dövlətimizdə vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması, insanların sağlam və təhlükəsiz yaşaması, qanunun aliliyinin təmin edilməsi üçün ən yüksək tələblərə cavab verən normativ bazanın yaradılmasına əsas yaratdı.
Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasında hakimiyyətin yeganə mənbəyinin xalq olması prinsipi bəyan edildi. Ümumilikdə, Konstitusiyamızın əsasında xalqın dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi kimi tanınması, xalqın suverenliyi, vahidliyi, ərazi bütövlüyünün qorunması, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsinin dövlətin ali məqsədi olaraq bəyan edilməsi kimi mütərəqqi ideyalar dayanmışdır. 1995-ci il Konstitusiyası hüquqi dövlət quruculuğunun fundamental prinsiplərini müəyyən etməklə yanaşı, onların müasir hüquqi yanaşmalar əsasında inkişafına da zəmin yaratmışdır. Eyni zamanda Konstitusiyada təsbit olunmuş prinsiplər milli-mənəvi dəyərlər və müasir hüquqi yanaşmalar əsasında inkişaf etdirilərək dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdir.
Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının əsasını insan şəxsiyyətinə hörmət, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının ali dəyər kimi tanınması, onların hüquqi təminat mexanizmlərinin formalaşdırılması təşkil edir. İnsan ləyaqətinə hörmət, təhlükəsiz yaşamaq, azadlıq hüquqları, şəxsi toxunulmazlıq, şərəf və ləyaqətin müdafiəsi hüququ və digər humanizmin təcəssümü olan prinsiplər Əsas Qanunun başlıca mahiyyətini təşkil edir. Bununla bağlı, Ümumilli Lider öz çıxışında qeyd etmişdir ki, Konstitusiyanın üçüncü fəsli ilə əhatə olunan 48 maddənin, yəni ümumi mətnin üçdə birinin insan hüquq və azadlıqlarına həsr edilməsi təsadüfi deyildir. Bu da onu sübut edir ki, bu Konstitusiya ilə insanların azad, sərbəst yaşaması üçün bütün şərait yaradılmış, həm dövlət quruculuğu, həm respublikamızın iqtisadiyyatının qurulmasının əsas prinsipləri, qanunvericilik, icra, məhkəmə hakimiyyətinin səlahiyyətləri və onların müstəqilliyi, qarşılıqlı fəaliyyəti təmin olunmuşdur. Sadəcə bu belə Ümummilli Liderin demokratik dəyərlərə sadiqliyini, insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasına verdiyi önəmi, humanist mövqeyini, eləcə də cəmiyyətin inkişafında ümumbəşəri dəyərlərin roluna münasibətini bir daha təsdiqləyir.
Əsas Qanunda insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları sistemli şəkildə təsbit olunmuş, həmin hüquq və azadlıqların tanınması və müdafiəsi dövlətin qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti qollarının əsas konstitusion vəzifəsi kimi müəyyən edilmişdir. Hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipinin Konstitusiyada təsbit olunması yeni prinsip və qaydalara uyğun məhkəmə-hüquq sisteminin yaradılması istiqamətində islahatların keçirilməsini zəruri etmişdir. Əsas Qanunda irqindən, cinsindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, mənşəyindən, əqidəsindən, siyasi və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarının qorunması qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının qarşısına mühüm vəzifə kimi qoyulmuşdur. Qanunda əks olunan bir sıra müddəalar məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinə təminat verərək sonrakı mərhələdə müasir, dövrün tələblərinə cavab verən bir sıra qanunvericilik aktlarının qəbul edilməsinə zəmin yaratmışdır. Həmin dövrdən etibarən həyata keçirilən məhkəmə-hüquq islahatları qanunun aliliyinin təmin edilməsinə, məhkəmələrin nüfuzlu və müstəqil dövlət orqanları kimi formalaşmasına, ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi zamanı insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının etibarlı müdafiəsinə, məhkəmə icraatında demokratik prinsiplərin qorunması və şəffaflığın təmin edilməsinə yönəlmişdir.
Vurğulanmalıdır ki, ictimai həyatda baş verən sosial, iqtisadi və siyasi proseslər, dəyişikliklər, eləcə də hüquqi şüurun və hüquqi düşüncənin inkişafı konstitusion normaların təkmilləşdirilməsini və onların müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılmasını zəruri etmişdir. Dövlətin əsas qanunu olan Konstitusiya hüquq sisteminin təməlini təşkil etdiyindən, onun müddəalarının dəyişən ictimai reallıqlara uyğunlaşdırılması hüquqi dövlət quruculuğunun mühüm şərtlərindən biri hesab olunur.
Bu kontekstdə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına 2002-ci il 24 avqust, 2009-cu il 18 mart, 2016-cı il 26 sentyabr ümumxalq səsverməsi əsasında edilmiş əlavə və dəyişikliklər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Konstitusiyaya edilmiş bu əlavə və dəyişikliklər ölkədə gedən ictimai-siyasi proseslərin, hüquqi münasibətlərin inkişafının və dövlət orqanlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi ehtiyaclarının nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Odur ki, Əsas Qanuna edilən əlavə və dəyişikliklər dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və ictimai münasibətlərin konstitusion prinsiplərə uyğun tənzimlənməsi baxımından əhəmiyyətli vasitə kimi çıxış edir.
2002-ci ildə ümumxalq səsverməsi vasitəsilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına edilmiş əlavə və dəyişikliklər konstitusiya ədalət mühakiməsinin inkişafı və insan hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələ olmuşdur. Ümumilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu islahatlar nəticəsində Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək səlahiyyətinə malik olan subyektlərin dairəsi genişləndirilmiş, konstitusiya nəzarətinin əlçatanlığının artırılması istiqamətində əhəmiyyətli hüquqi zəmin yaradılmışdır. Həmin islahatların davamı olaraq, qəbul edilmiş “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının yeni Qanununun 2004-cü il yanvarın 8-də qüvvəyə minməsi konstitusiya hüquqpozmalarına qarşı müdafiə vasitələrinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur. Bununla da Azərbaycanda konstitusiya şikayəti institutu formalaşmış, eyni zamanda, İnsan hüquqları üzrə müvəkkilin (ombudsmanın) və məhkəmələrin müəyyən edilmiş qaydada birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etməsi üçün hüquqi imkanlar yaradılmışdır.
Qeyd olunmalıdır ki, Konstitusiyanın qanunvericilik sistemində yerinin müəyyən edilməsi mühüm nəzəri və praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Konstitusiyanın 147-ci maddəsinə uyğun olaraq Konstitusiya Azərbaycan Respublikasında qanunvericilik sisteminin əsası olmaqla ən yüksək və birbaşa hüquqi qüvvəyə malikdir. Əsas Qanunun 148-ci maddəsi ilə normativ hüquqi aktların iyerarxiyası təsbit edilərkən də ilk pillədə Konstitusiya müəyyən edilmişdir.
Bu səbəbdən Konstitusiyada nəzərdə tutulan əsas insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, habelə onların təmin edilməsinə yönəlmiş konstitusion prinsiplərə riayət olunmasına nəzarət mexanizminin formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu zərurət Konstitusiyasının aliliyini təmin edən, hər kəsin əsas hüquq və azadlıqlarını müdafiə edən ali konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanının – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması ilə nəticələndi. Ölkəmizdə Konstitusiya Məhkəməsi simasında konstitusiya nəzarəti orqanının fəaliyyətə başlaması, eyni zamanda bu orqanın müstəqilliyinin təmin edilməsi və ümumilikdə konstitusionalizm ideyalarının inkişaf etdirilməsi məhz Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adı ilə bilavasitə bağlıdır.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının “Keçid müddəaları” hissəsinin 11-ci bəndində Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılmalı olması göstərilmişdi. Bu müddəaya uyğun olaraq 1997-ci il oktyabrın 21-də “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilmiş və 14 iyul 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasında ali konstitusiya ədalət mühakiməsini həyata keçirən orqan kimi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi rəsmi fəaliyyətə başlamışdır.
Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyətinin hüquq sistemimizin inkişafında və Konstitusiyanın birbaşa tətbiqinin təmin olunmasında mühüm rolu dövlət başçısı tərəfindən də vurğulanmışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev bu barədə demişdir:
“Ali konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanı qismində Konstitusiya Məhkəməsi ölkəmizin hüquq sisteminin inkişafına öz töhfəsini verir, hüquqi tənzimləmə məsələləri üzrə müsbət təcrübə formalaşdırır, konstitusiya nəzarəti funksiyalarını yerinə yetirməklə Konstitusiyanın birbaşa tətbiqini həyata keçirir. Universal dəyərlərə əsaslanan Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası bu gün də böyük hüquqi, siyasi və ideoloji potensiala malikdir və Azərbaycan xalqının firavanlığına xidmət edir”.
Bu qiymətləndirmə Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarında müəyyən etdiyi hüquqi mövqelərdə də öz əksini tapır. Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyəti dövründə qəbul edilmiş qərarlar ölkənin hüquq sisteminin inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Həmin qərarlarda Konstitusiyanın fundamental prinsipləri, onun ali hüquqi qüvvəsi və birbaşa tətbiqi, eləcə də insan hüquq və azadlıqlarının üstünlüyü əsas götürülərək əhəmiyyətli hüquqi mövqelər müəyyən edilmişdir. Bu baxımdan, cari il ərzində Məhkəmənin Plenumu tərəfindən qəbul edilən bəzi qərarların təhlilini zəruri hesab edirəm.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 80-ci maddəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 14.2 və 228.1-ci maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2026-cı il 23 yanvar tarixli Qərarı cinayət qanunvericiliyinin tətbiqində hüquqi müəyyənlik və ədalət prinsiplərinin təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu ilə müraciət edilməsinin əsas səbəbi Cinayət Məcəlləsinin 228.1-ci maddəsinə uyğun olaraq az sayda, xüsusilə bir və ya iki ədəd döyüş sursatını qanunsuz əldə etmə, başqasına vermə, saxlama, daşıma və ya gəzdirmə ilə bağlı əməllərin cinayət hesab olunmasında məhkəmə təcrübəsində fərqli yanaşmaların mövcudluğu olmuşdur.
Məhkəmə Qərarda qeyd etmişdir ki, hər hansı əməlin cinayət hesab edilməsi üçün onun Cinayət Məcəlləsində ayrı-ayrı cinayətlərlə bağlı müəyyən edilmiş tərkib əlamətlərini daşıması ilə yanaşı, eyni zamanda ictimai təhlükəli olması da tələb olunur. Yəni ictimai təhlükəlilik cinayət anlayışının müəyyənedici elementlərindən biri kimi çıxış edir. Cinayət Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsində də göstərilmişdir ki, cinayət qanununda nəzərdə tutulmuş hər hansı əməlin (hərəkət və ya hərəkətsizliyin) əlamətləri formal cəhətdən mövcud olsa da, lakin az əhəmiyyətli olduğuna görə ictimai təhlükəli sayılmayan, yəni şəxsiyyətə, cəmiyyətə və yaxud dövlətə zərər yetirməyən və ya zərər yetirmək təhlükəsi yaratmayan əməl (hərəkət və ya hərəkətsizlik) cinayət hesab edilmir.
Qərarda göstərilmişdir ki, az əhəmiyyətli əməllər elə əməllərdir ki, onlar məhz ictimai təhlükəlilik xüsusiyyətinə malik olmadıqlarına görə cinayət anlayışı ilə əhatə edilmirlər. İctimai təhlükənin mövcudluğu isə yalnız o halda inkar edilə bilər ki, əməl nəinki şəxsiyyətə, cəmiyyətə, yaxud dövlətə zərər yetirməmiş, həm də zərər yetirmək təhlükəsi belə daşımamış olsun və nəticədə cinayət tərkibini müəyyən edən müvafiq hüquq normasının qoruma sahəsindən kənarda qalsın.
Qərarın digər mühüm cəhəti hüquq tətbiqedən orqanların qərar qəbul edərkən işin bütün faktiki və hüquqi hallarını araşdırmalı olması ilə bağlıdır. Belə ki, cinayət məsuliyyətinin tətbiqi zamanı əməlin qanunla nəzərdə tutulan formal əlamətlərinin mövcudluğu ilə kifayətlənilməməli, onun ictimai təhlükəliliyi də işin hallarına uyğun qiymətləndirilməlidir.
Beləliklə, Qərarda öz əksini tapmış bu hüquqi mövqelər şəxslərin əsassız olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasının qarşısının alınması, hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, konstitusion prinsiplərin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşımışdır.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin müraciəti əsasında qəbul etdiyi “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 28 və 60-cı maddələri baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 148.6 və 447.2-ci maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2026-cı il 17 aprel tarixli Qərarı da əsas insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi sahəsində xüsusilə vurğulanmalıdır.
Plenum Qərarında göstərmişdir ki, cinayət-prosessual qanunvericilikdə tutulma müddətinin 48 saatla məhdudlaşdırılması, həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi məsələsi həll edilənədək cinayət təqibini həyata keçirən orqanlara zəruri sübutları toplamaq və ilkin prosessual-istintaq hərəkətlərini yerinə yetirmək üçün imkan yaradır. Digər tərəfdən bu müddət şəxsin azadlıq hüququnun əsassız məhdudlaşdırılmasının qarşısını almağa yönəlmiş mühüm prosessual təminat kimi çıxış edir. Eyni zamanda vurğulanmışdır ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 148.6-cı maddəsində məhkəmələr tərəfindən həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi ilə bağlı müraciətə təxirəsalınmadan baxılması, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 447.2-ci maddəsində isə bunun üçün 24 saatlıq müddətin müəyyən olunması həmin normalar arasında uyğunsuzluğun mövcudluğu kimi qiymətləndirilməməlidir. Belə ki, həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi ilə bağlı müraciətlərə məhkəmələr tərəfindən təxirəsalınmadan baxılmasının müəyyən olunmasında əsas məqsəd şəxsin azadlıq hüququnun əsassız və ya həddən artıq məhdudlaşdırılmasının qarşısını almaq, həmçinin bu məsələnin operativ qaydada məhkəmə nəzarəti çərçivəsində həll edilməsini təmin etməkdir. Digər tərəfdən Cinayət-Prosessual Məcəllənin 447.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş 24 saatlıq müddət məhkəmələr tərəfindən müraciətlərə baxılarkən onların üzərinə qoyulmuş vəzifələrin icrası üçün məqsədəuyğun şəkildə müəyyən edilmiş maksimal müddət olmaqla, hər bir halda məsələnin təxirəsalınmadan həll olunması tələbini istisna etmir və bu tələbin realizəsinə imkan verən ağlabatan müddət olaraq çıxış edir.
Həmçinin Plenum qeyd etmişdir ki, məhkəmələr tərəfindən müraciətlərə baxılması üçün 24 saatlıq müddətin müəyyən olunmasında qanunvericinin məqsədi şəxsin azadlıqdan məhrum edilmə müddətini genişləndirmək deyil, əksinə məhz şəxsin tutulması üçün nəzərdə tutulmuş 48 saatlıq müddət çərçivəsində məhkəmə nəzarətinin tam və vaxtında həyata keçirilməsini təmin etməkdir.
Beləliklə, sözügedən Qərar tutulma müddətlərinə ciddi əməl olunması, məhkəmə nəzarətinin effektiv həyata keçirilməsi ilə şəxslərin əsassız olaraq azadlıq hüquqlarının məhdudlaşdırılmasının qarşısının alınması baxımından yüksək hüquqi təminat yaradır.
Vurğulamaq istərdim ki, vətəndaşların fərdi şikayətlə Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək imkanı Konstitusiyada təsbit olunmuş əsas hüquq və azadlıqların müdafiəsinin effektiv mexanizmi olmaqla yanaşı, onların real təminatının və konstitusion prinsiplərin həyata keçirilməsinin mühüm hüquqi vasitəsi kimi çıxış edir.
Konstitusiya Məhkəməsinin fərdi şikayətlər üzrə qəbul etdiyi son qərar, “A.Şükürovanın şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin III hissəsinə və 71-ci maddəsinin I və II hissələrinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2026-cı il 23 iyun tarixli Qərarı mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsi ilə mənzil hüququnun, eləcə də çoxmənzilli binada yaşayan şəxslərin hüquq və qanuni mənafelərinin müdafiəsi arasındakı qarşılıqlı əlaqənin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Qərarda qeyd etmişdir ki, Konstitusiyanın 43-cü maddəsi ilə nəzərdə tutulan mənzil hüququ şəxslərin mülkiyyət, təhlükəsiz yaşamaq, mənzil toxunulmazlığı kimi digər konstitusion hüquqları ilə sıx bağlı olub şəxsin öz mənzilində dinc, təhlükəsiz və rahat yaşamaq imkanını ehtiva edir.
Qeyd edilmişdir ki, mənzil hüququnun həyata keçirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq yaşayış sahəsinin təyinatı bilavasitə Mənzil Məcəlləsinin 14.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş və göstərilmişdir ki, yaşayış sahəsinin əsas təyinatı həmin sahədə insanların yaşamasıdır. Həmçinin mülkiyyət hüququ əsasında ona məxsus olan yaşayış sahəsi barəsində qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüdudlarda sahiblik, istifadə və sərəncam vermək hüquqlarının məhz yaşayış sahəsinin təyinatına uyğun olaraq həyata keçirilməsi yaşayış sahəsinin mülkiyyətçisinin vəzifəsi kimi müəyyənləşdirilmişdir (Mənzil Məcəlləsinin 29.1-ci maddəsi).
Yaşayış sahəsindən istifadənin hüdudları Mənzil Məcəlləsinin müvafiq normaları ilə dəqiqləşdirilərək göstərilmişdir ki, yaşayış sahəsində qanuni əsaslarla yaşayan fiziki şəxslərə həmin yaşayış sahəsindən peşə fəaliyyətini və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək məqsədilə istifadəsinə o şərtlə yol verilir ki, bu digər şəxslərin hüquqlarını və qanuni mənafelərini, habelə yaşayış sahəsi üçün müəyyən edilmiş tələbləri pozmasın. Yaşayış sahələrində sənaye istehsalatlarının yerləşdirilməsinə yol verilmir (14.2 və 14.3-cü maddələr).
Qərarda qeyd olunmuşdur ki, Mənzil Məcəlləsinin 14.2 və 14.3-cü maddələrinin təhlilinə görə qanunverici yaşayış sahəsində istənilən fəaliyyəti deyil, məhz məhdud çərçivəyə malik, təkbaşına xarakter daşıyan peşə və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək imkanını tanıyır və bunu onunla şərtləndirir ki, sahənin əsas təyinatı faktiki olaraq dəyişdirilmədən yaşamaq üçün istifadə edilsin və belə istifadə nəticəsində başqalarının hüquq və qanuni mənafelərinə xələl gəlməsin. Qanunvericilikdə yaşayış sahəsində fərdi sahibkarlıq və peşə fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə müəyyən hallarda icazə verilməsi həmin fəaliyyətlərin yaşayış sahəsinin əsas təyinatı ilə prinsip etibarilə ziddiyyət təşkil etməməsi ilə izah oluna bilər. Nəzərə alınmalıdır ki, şəxs belə hallarda yaşayış sahəsində faktiki olaraq yaşamaqda davam edir və həmin sahənin yaşayış təyinatı mahiyyət etibarilə dəyişmir.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu vurğulamışdır ki, hüquqi şəxs yaratmaqla həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyəti, bir qayda olaraq, daha geniş təşkilati xarakter daşıyır. Bu cür fəaliyyətin yaşayış sahəsində həyata keçirilməsi həmin sahənin yaşayış məqsədilə istifadəsinə mane ola, onun ilkin təyinatının dəyişdirilməsini zəruri edə bilər. Bu amilləri nəzərə alan qanunverici yaşayış sahələrində sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırmış və bu sahədə yol verilən fəaliyyət növlərini daha məhdud çərçivədə müəyyən etmişdir.
Bu baxımdan, Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsini genişləndirici təfsir edərək mənzil mülkiyyətçisinin yaşayış sahəsini sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün hüquqi şəxsin istifadəsinə vermək və bununla da həmin sahənin faktiki təyinatını dəyişdirmək hüququna malik olması qənaətinə gəlmək qanunvericinin müəyyən etdiyi hüquqi tənzimləmənin məqsədi ilə uzlaşmır. Bu cür yanaşma yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin hüquqi statusunun fərqləndirilməsinə xidmət edən qanunvericilik tələblərinin mahiyyətini təhrif edə, habelə yaşayış sahəsinin təyinatı üzrə istifadəsini təmin edən hüquqi mexanizmlərin əhəmiyyətini azalda bilər.
Qərarda həmçinin göstərilmişdir ki, normativ hüquqi aktın müddəalarının konstitusiya-hüquqi mənası və mahiyyəti ilə bağlı formalaşdırılan hüquqi mövqelər onların fərqli şəkildə tətbiq edilməsini istisna edir. Normanın konstitusiya-hüquqi mənasını aydınlaşdıran qərarın hüquqi qüvvəsi bu normanın artıq həmin mənadan kənara çıxmaqla tətbiqinin mümkünsüzlüyünü, başqa cür şərh və ya fərqli məzmunda tətbiq edilməməli olmasını özündə ehtiva edir.
Onu da qeyd etmək istərdim ki, sözügedən Qərarın digər mühüm əhəmiyyəti onun 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq ili” elan edildiyi dövrə təsadüf etməsi və yaşayış sahəsindən istifadə, mənzil hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı mühüm hüquqi məsələləri əhatə etməsindədir.
Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən 22 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycanın çoxəsrlik tarixə malik şəhərsalma və memarlıq mədəniyyəti ənənələrinin yaşadılması, eləcə də ölkədə bu sahədə yeni çağırışlara cavab verən mütərəqqi yanaşmaların təşviqi və tətbiqinin genişləndirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi haqqında Sərəncam imzalanmışdır.
Sərəncamda Azərbaycanın İpək Yolu üzərində yerləşən Şərq ölkələri ilə sıx əlaqələr qurması, dünya əhəmiyyətli tarix və mədəniyyəti abidələri, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş nadir sərvətlərimiz, Əcəmi Naxçıvani, Böyük Qayıdış çərçivəsində görülən quruculuq işləri, BMT-nin Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun XIII sessiyasının (WUF13) 2026-cı ildə Azərbaycanda keçirilməsi və s. nəzərdə tutulmuşdur.
Azərbaycanın inkişaf strategiyalarının və dayanıqlı şəhərsalma sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədilə 2026-cı ilin 17–22 may tarixlərində ölkəmizdə Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun on üçüncü sessiyası (WUF13) keçirilmişdir. Forumun mövzusu “Hər kəs üç&uu
