Azərbaycanda yerli özünüidaretmənin, yəni bələdiyyələrin təsis edilməsindən ötən təqribən iyirmi yeddi il ərzində bu qurumların cəmiyyətə və dövlətçiliyə nə verdiyi, hansı real problemləri həll etdiyi hər zaman ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olub və əksər hallarda sərt tənqidlərlə qarşılaşıb. İllərdir səlahiyyətsizlikdən, maliyyə mənbələrinin məhdudluğundan, əhali qarşısında real hesabatlılıq mexanizmlərinin işləməməsindən əziyyət çəkən bələdiyyələr nəhayət ki, özlərinə "tarixi bir missiya" və "görünməmiş miqyasda qlobal tapşırıq" tapıblar. 2027-ci il yanvarın 1-dən etibarən kənd təsərrüfatı sahəsində tətbiq edilməsi gözlənilən yeni qaydalar və bu prosesdə bələdiyyələrə həvalə edilməsi nəzərdə tutulan funksiyalar Azərbaycanda yerli özünüidaretmə institutunun hansı absurd və məntiqsiz bir mərhələyə daxil olduğunu bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Cəmiyyəti düşündürən, daha doğrusu, acı-acı güldürən bu reallıq – bələdiyyələrin "yumurta saymaq" səviyyəsinə endirilməsi bələdiyyə idarəetmə sisteminin hansı biabırçı duruma düşdüyünü əyani şəkildə nümayiş etdirir.
Təsəvvür edin: XXI əsrdə, rəqəmsallaşdırma, süni intellekt, elektron hökumət və qabaqcıl texnologiyalar dövründə seçki yolu ilə formalaşmalı olan, yerli əhalinin problemlərini həll etməli, infrastruktur qurmalı, abadlıq işləri aparmalı, regionun sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirməli olan bələdiyyə institutunun gəldiyi son nöqtə qapı-qapı gəzib toyuq-cücə saymaq, inəklərin süd vermə qabiliyyətini ölçmək və qoyunların yununu hesablamaqdan ibarətdir. İllərdir vətəndaşların gözlədiyi, lakin heç cür ala bilmədiyi yerli özünüidaretmə dəstəyi, məhəlli təşəbbüslərin dəstəklənməsi mexanizmi məhz bu bürokratik sərsəmliyə qurban verilir. Bələdiyyələrin yaradılmasından 27 il keçdikdən sonra nəhayət onlara “iş tapılıb” və bundan sonra onlar gedib məhz yumurta sayacaqlar. Bu yanaşma təkcə bələdiyyə institutuna deyil, ümumiyyətlə, dövlət idarəçiliyinə və məntiqə açıq-aşkar hörmətsizlikdir. Bir qurum ki yarandığı gündən bəri özünü doğrulda bilməyib, əhalinin etimadını qazana bilməyib, indi ona həvalə edilən bu funksiya ilə tamamilə gözdən salınır və cəmiyyətin gözündə gülüş obyektinə çevrilir.
Bu vəziyyəti müdafiə etməyə çalışanların arqumentləri isə reallığın nə qədər dözülməz və bərbad olduğunu daha da qabarıq şəkildə nümayiş etdirir. Guya söhbət təkcə yumurtanın sayılmasından deyil, yun və südün miqdarının ölçülməsindən və tədarükündən ibarətdir, burada kəndlinin xeyrinə olan məqsədlər də var. Guya bu tədbirlərin əsas məqsədlərindən biri kənd yerlərində istehsalı nəzarətdə saxlamaqdır. Bəs bu nəzarət nəyi dəyişəcək? Nəzarətdə saxlayıb nə ediləcək? "Daxili bazarın ərzaqla təmin olunması əsas prioritetdir" kimi əzbərlənmiş, məzmunsuz və formal bəhanələr mövcud səfaləti ört-basdır edə bilmir. Bu uçot istehsalı heç cür artırmayacaq, bu, heç bir stimullaşdırıcı tədbir deyil, yalnız mövcud vəziyyətin quru uçotunun dəqiqləşdirilməsidir. Yəni dövlət orqanları və ya aidiyyəti qurumlar istehsalı stimullaşdırmaq, kəndliyə subsidiyalar vermək, yanacaq, gübrə, texnika ilə təmin etmək, su problemlərini həll etmək, məhsulun bazara çıxarılmasında logistik çətinlikləri aradan qaldırmaq əvəzinə, sadəcə olaraq bələdiyyə işçilərini qapı-qapı salıb "sənin evində neçə toyuq var, neçə yumurta yığdın" deyə sorğu-sual etməyə göndərirlər. Bu, idarəçilik deyil, bu, məmur səriştəsizliyinin və bürokratik avaraçılığın birmənalı şəkildə əyani sübutudur.
Bu cür uçotların aparılması bəzən statistikada süni artımlara və ibtidai manipulyasiyalara yol açacaq. Təsəvvür edin ki, hansısa bələdiyyə sədrinin təyin etdiyi "müfəttiş" gəlib kəndlinin qapısını döyür, içəridəki heyvanların, quşların siyahısını tutmağa çalışır. Kəndli həmin şəxsə həqiqi rəqəmi verərmi? Əlbəttə ki, yox. Çünki illərdir yerli məmurların və qurumların apardığı siyasətdən əziyyət çəkən kəndli hər bir yoxlamanın arxasında nəsə bir vergi, əlavə rüsum və ya məhdudiyyət axtarır. Nəticədə rəqəmlər yenə də təqribi yazılarla, kabinetlərdə uydurulan rəqəmlərlə formalaşacaq, kağız üzərində gözəl hesabatlar yazılacaq, amma reallıqda kənd təsərrüfatı batmaqda davam edəcək. Bir ölkədə ki kəndli əziyyət çəkir, məhsulunu dəyər-dəyməzə satır, su qıtlığından əziyyət çəkir, kredit bataqlığındadır, bələdiyyə isə gedib onun toyuğunun yumurtasını saymaqla məşğuldur, orada hansı inkişafdan danışmaq olar? Bu, kəndliyə edilən ən böyük hörmətsizlik və təhqirdir.
Azərbaycanda bələdiyyələrin statusu, onların formalaşdırılması mexanizmi və cəmiyyətdəki yeri illərdir mübahisə mövzusudur. Konstitusiyaya və qanunvericiliyə görə, bələdiyyələr yerli əhəmiyyətli məsələləri həll edən müstəqil yerli özünüidaretmə orqanlarıdır. Lakin praktikada bələdiyyələr nəinki müstəqil qərar qəbul edə bilir, əksinə, onların əksəriyyəti yerli icra hakimiyyətlərinin kölgəsində qalan, əhalinin problemlərindən təcrid olunmuş, tamamilə passiv qurumlara çevriliblər. İndi isə bu qurumlara elə bir funksiya yüklənir ki, bu, bələdiyyə institutunun tabutuna vurulan sonuncu mıx səciyyəsi daşıyır. Seçki orqanı olan, xalqın səsi ilə (və ya kağız üzərində seçki ilə) təyin edilən bir quruluşun nümayəndəsi gedib kənd-kənd, məhəllə-məhəllə gəzib vətəndaşın təsərrüfatındakı yumurtanı sayırsa, deməli, bu ölkədə yerli özünüidaretmə anlayışı tamamilə məhv edilib və onun yerini absurd bir bürokratik teatr alıb.
Bu yanaşmanın arxasında dayanan təfəkkür bütövlükdə idarəetmə sisteminin böhranından xəbər verir. Problemlərin kökünü həll etmək, struktur islahatları aparmaq, fermerlərin həyat şəraitini yaxşılaşdırmaq, rəqabətədavamlı kənd təsərrüfatı mühiti yaratmaq əvəzinə, hər şeyi total nəzarət altına almaq, hər kəsin cibini, həyətini, toyuq-cücəsini saymaq xəstəliyi hökm sürür. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən, ya da yerli vergilərlə dolanmalı olan bələdiyyələr öz birbaşa vəzifələrini – yolların abadlaşdırılması, tullantıların idarə olunması, yerli sosial layihələrin həyata keçirilməsi, uşaq meydançalarının tikilməsi, yaşıllıq zolaqlarının salınması kimi işləri unudub başqa sahələrə baş soxurlar. Çünki real iş görmək üçün intellekt, maliyyə resursları, iradə və məsuliyyət tələb olunur. Amma "yumurta saymaq" heç bir məsuliyyət tələb etməyən, sadəcə olaraq səlahiyyət sərgüzəştindən ibarət olan mənasız bir məşğuliyyətdir.
Baş verən bu proseslər bir daha göstərir ki, bizim idarəçilərimiz XXI əsrin çağırışlarından nə qədər uzaq düşüblər. Dünyada aqrar sektor rəqəmsal texnologiyalar, peyk monitorinqləri, avtomatlaşdırılmış suvarma sistemləri, gen mühəndisliyi və süni intellekt əsasında idarə olunduğu bir dövrdə, bizdə bələdiyyə sədrləri və ya onların nümayəndələri əllərində bloknot qapı-qapı gəzib "neçə inəyiniz var, neçə yumurtanız var" deyə soruşmağa hazırdırlar. Bu, biabırçılıqdır. Bu, Azərbaycanın kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmək deyil, onu feodalizm dövrünün ibtidai uçot sisteminə qaytarmaq cəhdidir. İnsanların gözünün içinə baxaraq bu cür absurd qaydaları müdafiə etmək, bunu "daxili bazarın qorunması" kimi təqdim etmək isə cəmiyyətin zəkasına açıq-aşkar hörmətsizlikdir.
Əgər doğrudan da məqsəd istehsalı artırmaq və ərzaq təhlükəsizliyini təmin etməkdisə, bunun yolu bələdiyyələri "yumurta sayğacına" çevirmək yox, kəndliyə dəstək olmaqdır. Amma görünən odur ki, nəzarət bəhanəsi ilə hər şeyi sıxışdırmaq, hər sahəni bürokratik əsarət altına almaq daha üstün tutulur. Seçki ilə gələn qurumun işi qapı gəzmək deyil, xalqa xidmət etməkdir. Lakin mövcud reallıq göstərir ki, Azərbaycanda bələdiyyələr nəinki yerli özünüidaretmə funksiyasını yerinə yetirə bilmir, əksinə, onların funksionallığı hər keçən gün daha da gülünc və mənasız bir müstəviyə daşınır. Kəndlinin əziyyətini qiymətləndirmək əvəzinə onun məhsulunu saymaqla məşğul olan bir sistem həm özünü, həm də ölkənin gələcəyini dalana dirəyir. Bu sərsəm qaydalar tətbiq olunacağı təqdirdə, kənd təsərrüfatında heç bir irəliləyiş olmayacaq, əksinə, bürokratik basqı daha da artacaq və bələdiyyə institutu cəmiyyətin gözündə tamamilə bitəcək.
Əli Səfərli,
